اگر فقط یک پرونده در تاریخ معماهای حل‌نشده وجود داشته باشد که بعد از بیش از شش دهه هنوز ذهن پژوهشگران، کوهنوردان و طرفداران پادکست جنایی را درگیر کند، همین حادثه گذرگاه دیاتلوف است: ۹ کوهنورد باتجربه که شبانه چادرشان را از داخل شکافتند، بدون کفش و لباس کافی به دل سرمای منفی ۲۵ درجه زدند و هیچ‌کدام زنده برنگشتند.
در این مقاله کل ماجرا را از روز اول تا کشف آخرین اجساد مرور می‌کنیم. اگر روایت صوتی و مستند این پرونده را ترجیح می‌دهید، لاگ ۱ لاگدیو: پرونده‌ی کوهستان مرده را بشنوید.
سفری که قرار بود عادی باشد
در ژانویه ۱۹۵۹، گروهی ده‌نفره از دانشجویان و فارغ‌التحصیلان مؤسسه پلی‌تکنیک اورال در شهر سوردلوفسک (یکاترینبورگ امروزی) راهی سفری اسکی-کوهنوردی در شمال کوه‌های اورال شدند. سرپرست گروه، ایگور دیاتلوف، دانشجوی ۲۳ ساله مهندسی رادیو و کوهنوردی کارکشته بود. مقصد نهایی، قله اوتورتن بود؛ مسیری با درجه سختی بالا که برای زمستان آن سال چالش کمی نبود.
گروه ۲۳ ژانویه با قطار حرکت کرد و بعد از عبور از شهرهای ایودل و ویژای، مسیر را با اسکی ادامه داد. در همین نقطه یک اتفاق کوچک، زندگی یک نفر را نجات داد: یوری یودین به‌خاطر درد شدید مفاصل مجبور شد برگردد. او تنها بازمانده گروه شد و تا پایان عمرش با این سؤال زندگی کرد که آن شب چه اتفاقی برای دوستانش افتاد.
آخرین اردوگاه روی «کوه مرده»
اول فوریه ۱۹۵۹، گروه چادر خود را روی دامنه کوهی برپا کرد که در زبان مردم بومی مانسی «خولات سیاخل» نامیده می‌شود؛ نامی که معمولاً به «کوه مرده» ترجمه شده است. طبق عکس‌ها و دفترچه‌های خاطرات اعضا، تا عصر همان روز همه‌چیز عادی بود: شوخی، عکاسی، نوشتن روزنامه دیواری طنز و آماده شدن برای شام.
قرار بود دیاتلوف بعد از رسیدن به ویژای، حداکثر تا ۱۲ فوریه تلگرافی به باشگاه ورزشی بفرستد. تلگراف هرگز نرسید. چند روز اول کسی نگران نشد — تأخیر در چنین سفرهایی عادی بود — اما وقتی سکوت طولانی شد، خانواده‌ها فشار آوردند و عملیات جست‌وجو در ۲۰ فوریه آغاز شد.
چادری که از داخل شکافته شده بود
عکس رسمی شوروی از صحنه چادر — دامنه عمومی، Wikimedia Commons
در ۲۶ فوریه، گروه جست‌وجو چادر را پیدا کرد؛ نیمه‌فروریخته زیر برف، با تمام وسایل، لباس‌های گرم و کفش‌ها داخل آن. مهم‌ترین یافته اما چیز دیگری بود: چادر از داخل شکافته شده بود. یعنی سرنشینان آن، خودشان و با عجله، راه خروج را با چاقو باز کرده بودند.
ردپاهای ۸ یا ۹ نفر — بعضی با جوراب، بعضی پابرهنه — تا حدود ۵۰۰ متر پایین‌تر در برف دیده می‌شد و بعد ناپدید شده بود. هیچ ردی از درگیری یا حضور افراد غریبه در اطراف چادر وجود نداشت.
صفحه‌ای از پرونده رسمی تحقیقات — Wikimedia Commons
کشف اجساد؛ صحنه‌ای که سؤال‌ها را بیشتر کرد
اولین اجساد زیر یک درخت سدر بزرگ در حاشیه جنگل پیدا شدند: یوری دوروشنکو و یوری کریوونیشچنکو، کنار بقایای یک آتش کوچک، تقریباً بدون لباس. شاخه‌های درخت تا ارتفاع پنج متری شکسته بود؛ انگار کسی برای دیده‌بانی یا فرار از چیزی بالا رفته باشد.
بین درخت سدر و چادر، اجساد ایگور دیاتلوف، زینایدا کولموگوروا و روستم اسلوبودین پیدا شد؛ هر سه در حالتی که نشان می‌داد در تلاش برای بازگشت به چادر جان باخته‌اند. علت مرگ این پنج نفر سرمازدگی اعلام شد، هرچند جمجمه اسلوبودین ترک کوچکی داشت.
اما تکان‌دهنده‌ترین بخش پرونده دو ماه بعد رقم خورد. در ماه مه، با آب شدن برف‌ها، چهار جسد باقی‌مانده در دره‌ای عمیق‌تر و زیر چهار متر برف پیدا شد: لودمیلا دوبینینا، سیمون زولوتاریوف، الکساندر کولواتوف و نیکلای تیبو-برینیول. این چهار نفر جراحت‌هایی داشتند که با سرمازدگی ساده قابل توضیح نبود: شکستگی‌های شدید قفسه سینه، آسیب جدی جمجمه، و در مورد دوبینینا، نبود زبان و چشم‌ها. پزشک قانونی نیروی واردشده را با تصادف ماشین مقایسه کرد؛ نیرویی که هیچ انسانی با دست خالی نمی‌تواند وارد کند.
پرونده‌ای که با یک جمله مبهم بسته شد
تحقیقات رسمی شوروی در همان سال ۱۹۵۹ با نتیجه‌گیری عجیبی بسته شد: مرگ در اثر «یک نیروی طبیعی قهری ناشناخته». پرونده محرمانه شد، منطقه تا چند سال به روی کوهنوردان بسته ماند و همین پنهان‌کاری، بذر ده‌ها نظریه را کاشت — از بهمن و باد گرفته تا آزمایش‌های نظامی محرمانه و موجودات ناشناخته.
در سال ۲۰۱۹ دادستانی روسیه پرونده را بازخوانی کرد و در ۲۰۲۰ نتیجه گرفت عامل حادثه بهمن بوده است. یک سال بعد، دو پژوهشگر در مقاله‌ای علمی در مجله Nature مدل فیزیکی دقیقی از «بهمن ورقه‌ای» ارائه کردند که می‌توانست بخش بزرگی از معما را توضیح دهد. اما آیا واقعاً همه ابهام‌ها پاسخ گرفته‌اند؟ در مقاله بررسی نظریه‌های حادثه دیاتلوف تک‌تک این فرضیه‌ها را سبک‌سنگین کرده‌ایم.
این پرونده را بشنوید
حادثه گذرگاه دیاتلوف فقط یک داستان ترسناک نیست؛ ترکیبی است از داده‌های پزشکی قانونی، فیزیک برف و رفتار انسان در شرایط بحرانی. در اپیزود اول پادکست معمایی لاگدیو، همین پرونده را با تکیه بر اسناد رسمی و پژوهش‌های علمی بازسازی کرده‌ایم — بدون شاخ‌وبرگ و بدون شایعه.
اگر می‌خواهید با آدم‌های این ماجرا بیشتر آشنا شوید، مقاله اعضای گروه دیاتلوف چه کسانی بودند؟ را بخوانید و برای پرونده‌های بیشتر به آرشیو اپیزودها سر بزنید.
