بیش از ۶۰ سال از شبی می‌گذرد که ۹ کوهنورد گروه دیاتلوف چادرشان را از داخل شکافتند و به دل برف و تاریکی رفتند. در این سال‌ها ده‌ها توضیح برای این رفتار مطرح شده؛ از فرضیه‌های کاملاً علمی تا افسانه‌هایی درباره یتی و بشقاب‌پرنده. در این مقاله، مهم‌ترین نظریه‌ها را با همان نگاهی بررسی می‌کنیم که در پادکست جنایی لاگدیو دنبال می‌کنیم: سند، داده و منطق.
اگر هنوز با جزئیات ماجرا آشنا نیستید، اول روایت کامل حادثه گذرگاه دیاتلوف را بخوانید یا مستقیم سراغ اپیزود اول لاگدیو بروید.
۱. بهمن ورقه‌ای؛ جدی‌ترین توضیح علمی
ایگور دیاتلوف، ۱۹۵۸ — Wikimedia Commons
نظریه بهمن از همان ۱۹۵۹ مطرح بود، اما همیشه یک مشکل داشت: شیب محل چادر حدود ۲۰ درجه بود — کمتر از حداقلی که معمولاً برای بهمن لازم است — و چادر هم کاملاً مدفون نشده بود.
مدل سه‌بعدی محل چادر روی دامنه — Wikimedia Commons
در سال ۲۰۲۱، یوهان گاومه (متخصص مکانیک برف در EPFL سوئیس) و الکساندر پوزرین (استاد ژئوتکنیک ETH زوریخ) در مقاله‌ای که در Nature Communications Earth & Environment منتشر شد نشان دادند نوع خاصی از بهمن — بهمن ورقه‌ای کوچک — می‌تواند دقیقاً در چنین شرایطی رخ دهد:
- گروه برای برپا کردن چادر، بخشی از شیب برف را بریده و نقطه ضعفی در لایه‌های برف ایجاد کرده بود.
- بادهای شدید در طول شب، برف بیشتری را بالای چادر انباشته کرد.
- ساعت‌ها بعد از قطع فعالیت گروه، ورقه‌ای فشرده از برف — شاید فقط چند متر عرض — روی چادر لغزید.
نکته کلیدی این مدل، توضیح جراحت‌های عجیب است: بدن‌هایی که روی کف سفت چادر (چیده‌شده روی اسکی‌ها) خوابیده بودند، بین ورقه سنگین برف و سطح سخت زیرشان فشرده شدند. شبیه‌سازی‌ها نشان داد چنین فشاری می‌تواند شکستگی‌های قفسه سینه و جمجمه ایجاد کند بی‌آن‌که آثار بیرونی شدیدی بگذارد — دقیقاً همان چیزی که پزشک قانونی در ۱۹۵۹ ثبت کرده بود.
نقطه ضعف؟ هیچ شاهد مستقیمی از بقایای بهمن در صحنه ثبت نشده و منتقدان می‌گویند جست‌وجوگران باید آثار آن را می‌دیدند. مدافعان پاسخ می‌دهند که سه هفته باد و برف برای پاک کردن آثار یک بهمن کوچک کافی است.
۲. بادهای کاتاباتیک و مادون‌صوت
فرضیه دیگری که طرفداران جدی دارد، باد است — به دو شکل متفاوت:
- بادهای کاتاباتیک: جریان‌های هوای سرد و سنگینی که ناگهان از دامنه سرازیر می‌شوند و سرعتشان می‌تواند به بیش از ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت برسد. در حادثه‌ای مشابه در سوئد (پرونده آناریس ۱۹۷۸)، همین پدیده جان هشت کوهنورد را گرفت. اگر چنین بادی چادر را در آستانه نابودی قرار داده باشد، خروج اضطراری و پناه بردن به خط جنگل تصمیمی منطقی بوده است.
- مادون‌صوت گردابه کارمن: برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند عبور باد شدید از اطراف قله، امواج مادون‌صوت (اینفراساوند) تولید کرده باشد؛ ارتعاش‌هایی که شنیده نمی‌شوند اما می‌توانند احساس وحشت، تهوع و اضطراب شدید ایجاد کنند. این فرضیه جذاب است اما آزمودنش تقریباً ناممکن است و به‌تنهایی توضیح نمی‌دهد چرا گروه تا فاصله ۱.۵ کیلومتری چادر رفت.
۳. آزمایش‌های نظامی محرمانه
محبوب‌ترین نظریه در میان خانواده‌های قربانیان تا سال‌ها همین بود و چند سرنخ واقعی هم دارد:
- روی لباس چند نفر از اجساد گروه دوم، آلودگی رادیواکتیو غیرعادی ثبت شد.
- گروه‌های جست‌وجو و ساکنان منطقه از دیدن «گوی‌های نورانی» در آسمان همان شب‌ها گزارش دادند.
- برخی اسناد پرونده هرگز علنی نشد و همین پنهان‌کاری شوروی به گمانه‌زنی‌ها دامن زد.
توضیح‌های ساده‌تری هم وجود دارد: دو نفر از اعضا در تأسیسات هسته‌ای کار کرده بودند (که می‌تواند منشأ آلودگی لباس‌ها باشد) و «گوی‌های نورانی» با پرتاب‌های موشکی ثبت‌شده در آن بازه هم‌خوانی دارد. با این حال، طرفداران این نظریه می‌پرسند: اگر چیزی برای پنهان کردن نبود، چرا پرونده محرمانه شد؟
۴. نظریه‌هایی که کنار گذاشته شدند
- حمله مردم مانسی: بازجویی‌ها هیچ خصومتی نشان نداد؛ مانسی‌ها حتی در جست‌وجو کمک کردند. هیچ ردپای غریبه‌ای هم در صحنه نبود.
- درگیری داخلی گروه: با شخصیت‌شناسی اعضا و شواهد صحنه سازگار نیست؛ گروه تا آخرین لحظه‌ها هماهنگ عمل کرده بود.
- حیوانات وحشی یا یتی: هیچ رد پنجه، جای گاز یا ردپای حیوان بزرگی ثبت نشد.
- عناصر ماورایی: خواندنش سرگرم‌کننده است، اما در چارچوب یک پادکست معمایی مستند، جایی ندارد.
جمع‌بندی؛ معمایی که شاید حل شده باشد
ترکیب «بهمن ورقه‌ای + خروج اضطراری + سرمازدگی + پارادوکس برهنگی (undressing متناقض در مراحل پایانی هیپوترمی)» امروز کامل‌ترین توضیح موجود است و بخش عمده شواهد را پوشش می‌دهد. اما هنوز جای بحث باقی است — درباره آثار بهمن، درباره زبان و چشم‌های دوبینینا (که احتمالاً نتیجه ماه‌ها ماندن جسد در آب جاری دره است) و درباره اسنادی که هرگز منتشر نشد.
ما در لاگ ۱: پرونده‌ی کوهستان مرده همه این نظریه‌ها را با جزئیات بیشتر و با ارجاع به منابع اصلی بررسی کرده‌ایم. اگر دوست دارید بدانید این ۹ نفر که بودند و چه مسیری را طی کردند، مقاله اعضای گروه دیاتلوف و تایم‌لاین سفر را بخوانید.
