سؤال «چرا می‌رقصیدند؟» با سؤال «چه گذشت؟» یکی نیست. خط زمانی خیابان، شورای شهر و گاری‌های زیارت در مقالهٔ طاعون رقص استراسبورگ ۱۵۱۸ است. این متن لایهٔ بعد را برمی‌دارد: کدام توضیح با سند ژوئیهٔ ۱۵۱۸ می‌خواند، مرگ‌های مشهور از کدام وقایع‌نامه می‌آیند و میان خون گرم، نفرین سنت ویتوس، سم ارگوت و اختلال روان‌زاد جمعی کدام الگو امروز وزن بیشتری دارد.
روایت صوتی همین تفکیک در لاگ ۶: طاعون رقص است؛ اپیزود روی شنوتو و اسپاتیفای هم هست. کار یک پادکست معمایی مستند این است که جذاب‌ترین علت را انتخاب نکند. هر فرضیه باید بگوید کدام شاهد را پوشش می‌دهد و کجا از پرونده بزرگ‌تر شده است.
در تابستان ۱۵۱۸، در استراسبورگِ امپراتوری مقدس روم — شهری که امروز در فرانسه است — زنی در خیابان شروع به رقصی کرد که خودش متوقفش نمی‌کرد. در وقایع‌نامهٔ خانوادگی ایملین رقص او حدود شش روز طول کشید؛ شورا او را سوی نمازخانهٔ سنت ویتوس در زابرن (ساورن) فرستاد و در همان روزها کسان دیگری نزدیک اصطبل شهری به رقص افتادند. نام «تروفه‌آ» که در اپیزود کد پرونده است، در صورت‌جلسهٔ ژوئیه نیست. این نام از پاراسلسوس می‌آید. متن‌های نزدیک به واقعه فقط از «یک زن» حرف می‌زنند. همین فاصله، الگوی کل پرونده است: اسکلت اداری معاصر وجود دارد و بسیاری از جزئیات مشهور دیرتر نوشته شده‌اند.
سند معاصر چه دارد و مرگ کجا وارد متن می‌شود
لایهٔ نزدیک به ژوئیه زبان مدیریت بحران دارد. کمیسیونی از شورا در جمعهٔ پس از عید مریم مجدلیه، یعنی ۲۳ ژوئیهٔ ۱۵۱۸، برای اعزام تهیدستان رقصنده به هولناشتاین بالای ساورن دستور تنظیم می‌کند. نامهٔ ۲۵ ژوئیه به اسقف از بیماری‌ای حرف می‌زند که به پایانش نزدیک شده است. در سالنامه‌ای که از سوابق شورا گرد آمده و به سباستین برانت، منشی شهر، نسبت داده می‌شود، حدود پنجاه نفر شبانه‌روز می‌رقصند، منظره «رقت‌انگیز» است، شهر هزینهٔ نگهداری‌شان را می‌دهد، به زیارت می‌فرستدشان و بعد رقص عمومی تا عید میکائیل (۲۹ سپتامبر) ممنوع می‌شود؛ با استثناهایی مثل عروسی، آن هم با ساز زهی. در خلاصهٔ همین سنت اداری، تشخیص پزشکان «بیماری طبیعی» و خون گرم است: hitzig geblüt. نامه به اسقف، گرما را کنار اقتران نجومی هم می‌آورد. زبان طب و زبان کیهان در همان هفته کاملاً از هم جدا نیستند.
در این لایه آمار جسد نیست. هیچ سند معاصرِ بازمانده یک مرگ را ثبت نمی‌کند. ایملین — بخشی از آن را دستی میان ۱۵۱۶ تا ۱۵۴۳ نوشته — از یک زن، سپس حدود سی‌وچهار نفر در چهار روز و بعد بیش از دویست نفر در چهار هفته می‌گوید. ویرایش رویس «بیش از دویست» دارد؛ قرائت آلفرد مارتین در ۱۹۱۴ «بیش از چهارصد» است و همان رقم به کتاب جان والتر، به ویکی‌پدیا و به روایت‌های عمومی راه پیدا کرده است. گزارش بازل، پیش از ۱۵۳۷، از «چندصد» نفر می‌گوید و مرگی نمی‌آورد. گبوِیلر در اوایل دههٔ ۱۵۲۰ از شش روز رقص و سرایت با نگاه حرف می‌زند و کشته‌ای نمی‌شمارد. بیت‌های «چندصد نفر به رقص افتادند» در چاپ ۱۶۹۸ شیلتر زیر سال اشتباه ۱۴۱۸ آمده و هکر در ۱۸۳۲ همان تاریخ را ادامه داده؛ خود بیت‌ها مرگی ندارند. عدد بزرگ و آمار مرگ دو ادعای جدا هستند.
مرگ در وقایع‌نامه‌های بعدی می‌نشیند. دانیل اشپکلین حوالی ۱۵۸۰ می‌نویسد بسیاری تا حد مرگ رقصیدند. ونکر در ۱۶۳۷، بر همان سنت، می‌گوید بعضی مردند. وقایع‌نامهٔ کوچک استراسبورگ از ثلث اول قرن هفدهم رقص را تا جایی می‌برد که «بعضی مردند، افتادند یا از پا درآمدند». میشائیل کلاینلاول در منظومهٔ ۱۶۲۵ می‌گوید بسیاری بر اثر این رقص مردند. رقم «حدود پانزده مرگ در روز» جمله‌ای است که والتر در یادداشت ۲۰۰۹ نشریهٔ لنست به «یک وقایع‌نامه» نسبت می‌دهد. این جمله در صورت‌جلسهٔ ژوئیه نیست. بازنشرهای اینترنتی اغلب همان را به واقعیت هفتهٔ اول بدل می‌کنند.
خستگی و رقص شبانه‌روزی در متن‌های نزدیک هست و با پاهای خونین سازگار است. دفتر مرگِ دقیق از این توصیف‌ها درنمی‌آید. تاریخ گاری‌ها در مقالهٔ روایت طغیان است؛ اینجا وزن نظریه‌ها را با همین تفکیک می‌سنجیم.
دو توضیح خودِ شهر: خون گرم و نام سنت ویتوس
پزشکان در چارچوب طب جالینوسی جواب دادند. خون بیش از حد گرم می‌توانست به مغز برسد و بی‌پروایی و جنون بیاورد. راه شهر، حجامت و رژیم خنک‌کننده نبود. بیماران باید آن‌قدر می‌رقصیدند تا حرارت فرو بنشیند. تالار اصناف دباغان و نجاران، بازار غله و سکویی روبه‌روی بازار اسب در بازسازی والتر از همین سنت اداری و از وقایع‌نامه‌ها می‌آیند. نوازنده و طبل‌زن را به کار گرفتند تا هرکس از حال می‌رفت دوباره به ضرب کشیده شود. گبوِیلر به یاد دارد که شبانه‌روز با آن بیچاره‌ها رقصیدند و غروب با گاری به هولناشتاین بردندشان.
بازسازی فضای مشورت پزشکان و مقامات شهری درباره تشخیص «خون گرم»
این تشخیص، علت مدرن پرونده نیست؛ علت سیاست شهری است. اگر رقص درمان باشد، شهر حق دارد صحنه بسازد. و صحنه یعنی هر رهگذر تصویر بیماری را جلوی چشم دارد. مدل‌های امروز روی همین نقطه حساس‌اند: پاسخ نهاد می‌تواند شکل رنج را تقویت کند. چرخش بعدی شورا هم در اسناد هست. طبل و رقص عمومی محدود می‌شود، خانواده‌ها و برادری‌های صنفی باید بیماران خود را آرام کنند و کاروان زیارت راه می‌افتد. شهر از «خون را برقصانید» به «قدیس را راضی کنید» رسیده بود.
سنت ویتوس در درهٔ راین و موزل فقط اسم یک نمازخانه نبود. موج ۱۳۷۴ از حوالی آخن، لیژ و ماستریخت به شهرهای همسایه نسبت داده می‌شود و تریتِمیوس در ۱۵۰۹ آن را S. Veitstanz می‌نامد. نفرین «خدا سنت ویتوس را نصیبت کند» جدی بود؛ قانون اواخر قرن پانزدهم روتوایل برایش انتظار تب و رقص ویتوس را ثبت کرده است. لوح محراب کلیسای جامع کلن، حوالی ۱۵۰۰، زیر پای قدیس مردانی در حال رقص نشان می‌دهد. قدیس شفادهنده در آن جهان می‌توانست همان مرض را هم بفرستد.
والتر در مقالهٔ In a spin در Endeavour این بستر را محیط باور می‌نامد. صورت‌جلسهٔ ژوئیه جملهٔ صریحی ندارد که «قدیس نفرین کرد». زبان شورا زبان بیماری، هزینه، ممنوعیت و زیارت است و دستگاه زیارت ویتوس را بیشتر در مقام شفادهنده صدا می‌زند. اشارهٔ روشن به نفرین در روایت اشپکلین و ونکر است، یعنی نسل‌ها بعد. مدل فرهنگی از آن یک جمله ساخته نشده؛ از نقشهٔ تکرار طغیان‌ها، از نام بیماری، از نفرین‌های راین و از شمایل منطقه ساخته شده. کفش سرخ و صلیب کوچکِ مراسم ساورن هم در همان لایهٔ متأخر است. اسناد اعزام، اصل بردن بیماران به هولناشتاین را نگه داشته‌اند. رنگ کفش را نباید با قطعیت گاری و عشای خوانده‌شده یکی گرفت.
فرضیهٔ ارگوت؛ وسوسهٔ یک سم ساده
ارگوت توضیح تمیزی به نظر می‌رسد، چون اروپای نان چاودار این قارچ را می‌شناخت. Claviceps purpurea روی خوشهٔ مرطوب می‌روید. آرد آلوده می‌تواند ارگوتیسم بیاورد: گانگرن و سوختگی اندام، معروف به آتش سنت آنتونی یا شکل تشنجی با اسپاسم، هذیان و درد سوزان. قحطی و غلهٔ بد در آلزاس آن سال‌ها واقعی است. ذهن مدرن دوست دارد رقص را هم به همان سم گره بزند.
Claviceps purpurea؛ پایهٔ فرضیهٔ مسمومیت ارگوت که امروز مورد نقد جدی است (Wikimedia Commons)
والتر این فرضیه را در برابر سنت زیست‌شناختی نویسندگانی مثل اویگن بکمن نامعتبر می‌داند. شیمی ارگوت با رقص هماهنگ و چندروزه جور درنمی‌آید. آلکالوئیدهای آن تشنج، انقباض عروق و هذیان می‌سازند. پاهایی که ساعت‌ها به شکل رقص و پرش با ضرب طبل حرکت می‌کنند، تابلوی کلاسیک مسمومیت نیستند. کسی که از ارگوت به تشنج افتاده، برای میدان شهر آمادگی بدنی ندارد. شاهدها از بدن‌هایی حرف می‌زنند که می‌رقصند، التماس کمک می‌کنند و در لحظه‌های هوشیار وحشت‌زده‌اند.
آزمون دوم، همگونی واکنش است. سم روان‌گردان یک کورئوگرافی واحد نمی‌سازد: انتظار فارماکولوژی علائم گوارشی، سیاه‌شدن اندام، تشنج روی زمین و عدهٔ زیادی بدون علامت شاخص است. پروندهٔ ۱۵۱۸ جمعی را نشان می‌دهد که شکل واحدی از حرکت گرفته‌اند و شهر برای همان شکل سالن و گاری تدارک دیده است.
آزمون سوم جغرافیا است و در همان یادداشت لنست هم هست. موج‌های رقص اجباری از اواخر قرن چهاردهم تا ۱۵۱۸ تقریباً همه کنار راین و موزل نشسته‌اند: شهرهایی که با آب به هم وصل‌اند ولی اقلیم و محصول یکسان ندارند. ماستریخت، تریر، زوریخ و استراسبورگ بیش از یک بار درگیر شده‌اند. اگر علت فقط رطوبت و چاودار بود، نقشه باید از نقشهٔ غله پیروی می‌کرد. نقشه‌ای که هست از کمربند باور به رقص سنت ویتوس پیروی می‌کند؛ و در ۱۳۷۴ از کمربند ترس از شیطان یا سنت یوحنا. آبراه غله جابه‌جا می‌کرد و هم‌زمان داستان و خاطرهٔ طغیان قبلی را هم می‌برد.
ارگوتیسم در تاریخ اروپا واقعی است؛ آتش سنت آنتونی اپیدمی داشته. وجودش در جاهای دیگر تشخیص استراسبورگ را ثابت نمی‌کند. هاگ ارگوت ممکن است در نان همان سال‌ها بوده باشد و باز رقص هماهنگ، سرایت با نگاه و فروکش پس از زیارت را توضیح ندهد. جمع‌بندی نشنال جئوگرافیک هنوز ارگوت را کنار جنون جمعی می‌گذارد، چون توضیحش کوتاه است. کوتاه بودن جایگزین آزمون علائم نمی‌شود.
توضیح‌هایی که الگوی شهر را پوشش نمی‌دهند
فرقه یا رقص عمدی. بعضی نویسندگان رقص‌جنونی را همتای آیین توبه‌کاران خودآزار دانسته‌اند. رقصنده‌ها در لحظه‌های هوشیار کمک می‌خواستند و مقامات آن‌ها را بدعت‌گذار ندانستند. تفتیش عقاید در کار نبود. پاسخ شهر طب بود و بعد زیارت.
کوره‌آی سیدنهام. از قرن هفدهم نام «رقص سنت ویتوس» به اختلال عصبی دیگری چسبید که توماس سیدنهام توصیف کرد: حرکات غیرارادی، اغلب در کودکان، مرتبط با تب روماتیسمی. آن بیماری واقعی است و اسمش را از فولکلور راین قرض گرفته. اپیدمی شهری بزرگسالان که با دیدن دیگران و با طبل گسترش پیدا کند و با تغییر سیاست شورا فرو بنشیند، تابلوی کوره‌آی کودکی نیست.
تارانتیسم. مقایسه با رقص جنوب ایتالیا، جایی که گمان گزش رتیل رقص درمانی را توجیه می‌کرد، از همان دورهٔ مدرن آغازین وجود دارد. شباهت «موسیقی هم‌زمان درمان و محرک» برای تاریخ فرهنگ مفید است. جغرافیا و زنجیرهٔ طغیان‌های راین را این قیاس توضیح نمی‌دهد.
فریب محض. اشپکلین و ونکر می‌گویند شیادی هم قاطی ماجرا بوده است. هر بحران عمومی می‌تواند مقلد جذب کند. تقلید به‌تنهایی هزینهٔ گاری، ممنوعیت سراسری رقص و نذر شهر را توضیح نمی‌دهد. شورای استراسبورگ برای یک شوخی محلی این دستگاه را راه نمی‌انداخت.
استرس، باور، خلسه
مدلی که والتر در Endeavour، در لنست و در کتاب A Time to Dance, a Time to Die (۲۰۰۸) می‌سازد، اختلال روان‌زاد جمعی است با دو شرط. هیچ‌کدام به‌تنهایی کافی نیستند. شرط اول فشار روانی استثنایی است. شرط دوم متن فرهنگی آماده است: ترس از بلایی که شکلش رقص است. محصول، خلسه‌ای است که در آن بدن فیلمنامهٔ جمعی را اجرا می‌کند. سرایت با دیدن و با صحنه‌ای که خود شهر ساخته، سرعت می‌گیرد.
این مدل به معنی تظاهر یا ضعف اخلاقی نیست. در آیین‌های تسخیر، بدن همان کاری را می‌کند که فرهنگ برای آن حالت نوشته است. استراسبورگ در ژوئیه آیین سازمان‌یافته‌ای نداشت ولی مردم راین شکل رقص سنت ویتوس را می‌شناختند و شکست روانی‌شان همان شکل را گرفت. در ۱۳۷۴، پس از سیل راین و موزل، ترس غالب به شیطان یا سنت یوحنا گره خورده بود. در ۱۵۱۸ شکل غالب ویتوس است. رنج در هر دو هست و اسم بلا با باور محلی عوض می‌شود.
فشار آن سال‌ها حتی برای قرن شانزدهم سنگین بود: قحطی‌های ۱۴۹۲، ۱۵۰۲ و ۱۵۱۱، نان گران ۱۵۱۶، «سال بد» ۱۵۱۷، سفلیس، بازگشت آبله و طاعون، موکب دعا در اوت ۱۵۱۷ و رسیدن عرق انگلیسی با هذیان و مرگ. یتیم‌خانه شلوغ بود و بی‌اعتمادی به کشیش‌هایی که غله را گران می‌فروختند بالا گرفته بود. والتر یادآوری می‌کند که بیشتر قحطی‌ها به رقص‌جنونی ختم نشده‌اند. استرس آمادگی می‌سازد. تبدیلش به رقص محتاج ترس مشخص و جرقه‌ای است که آن ترس را قابل‌دیدن کند: یک زن در خیابان.
گبوِیلر همان جرقه را با سرایت توصیف می‌کند؛ بیماری به بسیاری حمله کرد چون به آن زن نگاه کردند. سیاست «بیشتر برقصید» این توجه را از کوچه به تالار و سکو کشاند و طبل، محرک ریتمیک خلسه شد. ادامهٔ رقص با پای متورم فقط در هوشیاریِ تغییرکرده ممکن به نظر می‌رسد. تهیدستان، به گفتهٔ والتر، سهم نامتناسبی داشته‌اند و دستور اعزام از اشخاص فقیر حرف می‌زند. فقرا نان بدتری هم می‌خورند؛ وقتی نشانه‌ها با مسمومیت نمی‌خوانند، نقشهٔ رنج روانی خواناتر می‌شود. شورا بعد از صحنهٔ عمومی عقب نشست و مردم را به مراسمی برد که خودشان راه رهایی می‌دانستند. سالنامهٔ برانت از تسکین تقریباً همگانی پس از زیارت می‌گوید: معاصران پایان را به آیین گره زده‌اند.
میدلفورت در تاریخ جنون در آلمان قرن شانزدهم می‌گوید بیماری‌های روانی گذشته را نمی‌شود بی‌تغییر زیر میکروسکوپ امروز گذاشت. «اختلال روان‌زاد جمعی» مقولهٔ قرن بیستم است و الگو را نام‌گذاری می‌کند: درماندگی، باور آماده، سرایت با مشاهده و رفتار کلیشه‌ای معنادار برای خود فرهنگ. پزشکی فرهنگ‌ها این را سندرم وابسته به فرهنگ می‌نامد.
گراوور هوندیوس (۱۶۴۲) بر اساس طرح بروگل از زیارت رقص‌جنونی مولن‌بک — شمایل‌نگاری نزدیک، نه خود استراسبورگ ۱۵۱۸ (Wikimedia Commons)
گراوور، زائران مولن‌بک را در روز سنت یوحنا ۱۵۶۴ نشان می‌دهد. والتر آن را در Endeavour آورده: تا آن زمان بلای رقص تا حدی آیین کنترل‌شده شده بود. صفحه، عکس استراسبورگ نیست؛ نشان می‌دهد شمال‌غرب اروپا برای این رقص شمایل و زیارت داشت. بعد از ۱۵۱۸ طغیان‌های بزرگ کم شد. یکی از توضیح‌های والتر، حملهٔ اصلاح دینی به پرستش قدیسان است. با کم‌رنگ شدن ترس از ویتوس، همان گرسنگی شکل دیگری از بی‌تابی می‌سازد.
بیشتر مردم شهر در آن تابستان نرقصیدند. نام تروفه‌آ، کفش سرخ و پانزده جسد در روز بیرون از لایهٔ معاصرند و سوخت این مدل نیستند. جملهٔ سرایت با نگاه از راه نقل میدلفورت رسیده است. آنچه مدل را سر پا نگه می‌دارد تصویر کلی است: کمربند راین، تکرار تاریخی، خون گرم و سپس زیارت، سرایت در فضای عمومی و ناسازگاری علائم با ارگوت. معاینهٔ امروزین در ۱۵۱۸ انجام نشده و احساس ساعت اول همان زن در تاریکی می‌ماند.
پاراسلسوس و برچسب «خیال»
تئوفراستوس فون هوهنهایم، پاراسلسوس، سال‌ها بعد دربارهٔ رقص استراسبورگ نوشت. او در اتاق شورای آن ژوئیه نبود. رساله‌اش ماندگار شد چون به زن آغازگر نام داد — Frau Troffea — و چون علتی عرضه کرد که به گوش پزشکان بعدی علمی می‌آمد: بیماری خیال، imaginatio. لحن او تحقیرآمیز است و بار را به‌ویژه بر زنان می‌گذارد.
پاراسلسوس؛ پزشکی که سال‌ها بعد دربارهٔ رقص استراسبورگ نوشت (Wikimedia Commons)
بصیرت او این بود که رقص می‌تواند از تصور و انتظار بیاید. فاصله‌اش با مدل امروز در داوری اخلاقی است: او رنج را به ضعف شخصیت برمی‌گرداند و والتر همان حلقه را در قحطی، بیماری و فیلمنامهٔ قدیس می‌گذارد. جملهٔ «هیستری زنان استراسبورگ» بیشتر به این سنت پزشکی می‌رسد تا به صورت‌جلسه. گبوِیلر بلا را دعوت خدا به اعتدال خواند و اشپکلین بعدها شیادی و وعظ را به پایانش گره زد. هر دو آینهٔ اخلاق‌اند. برای علت، باید پرسید چه کسی رقصید و کدام جمله هم‌عصر گاری‌هاست.
پژوهشگران امروز چه می‌گویند
چارچوب محتاط تاریخ پزشکی، در کار والتر و زمینهٔ میدلفورت، این است: طغیان ۱۵۱۸ رخ داده، رقصندگان در جشنِ دلخواه نبوده‌اند، ارگوت توضیح پایداری نیست و ترکیب فشار روانی با باور منطقه‌ای به رقص نفرینی بهترین مدل موجود است. پژوهش‌های اختلال روان‌زاد جمعی، از جمله کار رابرت بارتولومیو، نمونه‌های قرن بیستم را کنار این تاریخ می‌گذارند: شیوع حرکت و غش در مدرسه‌ها و اجتماع‌های تحت فشار که با سم یا عفونت جور درنمی‌آید و با قطع توجه عمومی فرو می‌نشیند. استراسبورگ نسخهٔ اوایل مدرن همان خانواده است، با قدیس به جای شایعهٔ روز.
گاردین در سالگرد پانصدم، نشنال جئوگرافیک و ویکی‌پدیا درِ ورود خوبی هستند و معمولاً رقم چهارصد و مرگ روزانه را همان اول می‌آورند. خواندنشان بدون تفکیک لایه، پرونده را سنگین‌تر از سند می‌کند. مقالهٔ Endeavour جای شروع پژوهش است و یادداشت لنست همان استدلال را برای مخاطب پزشکی فشرده می‌کند. «توافق وقایع‌نامه‌ها بر مرگ» توافق متن‌های روایی است؛ تاریخ نگارششان سؤال جداگانه‌ای است. این تفکیک رنج بدنی را پاک نمی‌کند و بیت قرن هفدهم را به گواهی فوت ژوئیه تبدیل نمی‌کند.
جای خالی مانده است. گزارش بالینی پزشک کوچه به دست ما نرسیده و «خون گرم» برچسب مکتب است. سهم تقلید در کنار خلسه اندازه نگرفته است. نامهٔ ۲۵ ژوئیه پایان را نزدیک می‌بیند و ممنوعیت تا میکائیل ادامه دارد؛ شدت طغیان میان چند هفتهٔ حاد و مراقبت تا پاییز معلق است. احساس ساعت اول همان زن بازسازی‌شدنی نیست.
جمع‌بندی
بدن ازپادرآمده در فرهنگی که رقص را هم بیماری می‌دانست و هم علاج، به فیلمنامهٔ سنت ویتوس پناه برد. پزشکان آن را با زبان خون گرم امضا کردند و شهر با طبل بلندترش کرد؛ بعد موسیقی را بست و بیماران را به زیارت فرستاد. ارگوت در تاریخ نان اروپا جای خودش را دارد و علائم این تابستان به سود آن شهادت نمی‌دهند. مرگ‌های دسته‌جمعی داستان مدرن در وقایع‌نامه‌های بعدی نشسته‌اند. لایهٔ معاصر از بیماری، هزینه، ممنوعیت و زیارت می‌گوید.
همین مرز سند و فرضیه را در گذرگاه دیاتلوف، مرد سمرتون، هتل سیسیل، کودکان سبز وولپیت و فانوس جزیره فلانن هم دنبال می‌کنیم. برای شنیدن پرونده، لاگ ۶ را بگذارید؛ شنوتو و اسپاتیفای همان اپیزودند. خط زمانی در مقالهٔ طغیان است و بقیهٔ فصل اول در بلاگ و اپیزودها ادامه دارد.
استرس، باور به رقص سنت ویتوس و صحنهٔ عمومی الگوی ۱۵۱۸ را پوشش می‌دهند. ادعاهای مرگ روزانه در وقایع‌نامه‌های بعدی نشسته‌اند.
