زنی در کوچه رقص را شروع کرد؛ شهر، چند هفته بعد، برای همان رقص نی و طبل آورد.
ژوئیهٔ سال ۱۵۱۸، استراسبورگ هنوز شهر آزاد امپراتوری مقدس روم بود؛ بندری بر راین، در آلزاس، جایی که امروز در خاک فرانسه است. در بازسازی رایج این پرونده، روز چهاردهم ژوئیه زنی در کوچه‌های پایین‌شهر بی‌توقف به رقص درآمد. روایت‌های بعدی او را Frau Troffea، تروفه‌آ، می‌نامند. چند روز رقصید، از پا درآمد و دوباره برخاست. تا پایان همان هفته کسان دیگری به او پیوستند. پزشکان شهر از خونِ بیش‌ازحد گرم حرف زدند. شورای شهر سالن گشود و نوازنده اجیر کرد. بعد وقتی این تدبیر شهر را آرام نکرد، موسیقی و رقص عمومی را تا عید میکائیل محدود کرد و گروهی از رقصندگان تهیدست را با گاری به زیارتگاه سنت ویتوس در هولناشتاین، نزدیک ساورن، فرستاد.
سؤال این مقاله، پیش از هر بحثی دربارهٔ علت، یک سؤال تقویمی است: از میانهٔ ژوئیه تا بیست‌ونهم سپتامبر، شورای شهر چه چیزهایی را به‌عنوان مدیریت بحران روی کاغذ آورد و رقم حدود چهارصد رقصنده و تصویر مرگ روزانه از کدام لایهٔ متأخرتر وارد داستان شد؟
روایت صوتی کامل این پرونده را در لاگ ۶: طاعون رقص بشنوید؛ اپیزود روی شنوتو و اسپاتیفای هم منتشر شده است. فرضیه‌های علت در مقالهٔ چرا مردم استراسبورگ می‌رقصیدند آمده است.
نمای بیرونی کلیسای جامع استراسبورگ — نماد افق شهری که پرونده ۱۵۱۸ در آن رخ داد (Diliff / Wikimedia Commons)
استراسبورگِ پیش از طغیان
استراسبورگ در آغاز سدهٔ شانزدهم جمعیتی در حدود بیست هزار نفر داشت. زندگی‌اش به راین، به گمرک، به اصناف و به دشت‌های گندم آلزاس بند بود. افق را منارهٔ کلیسای جامع نوتردام پر می‌کرد؛ مناره‌ای که سال ۱۴۳۹ تمام شده بود. خطبه‌های کلیسای جامع در فهرست منابع این تابستان می‌آیند. کاغذ خط زمانی مدیریت، صورت‌جلسهٔ شورای شهر است. استراسبورگ شهر آزاد امپراتوری بود و بحران داخلی به میز شورا می‌آمد: شکایت محله، نظر پزشک، گشودن سالن، نامه به اسقف و بعد ممنوعیت. همین زنجیره، تابستان ۱۵۱۸ را در بایگانی شهری قابل‌پیگیری می‌کند.
سال‌های پیش از ۱۵۱۸ برای آلزاس سال‌های تنگی بود. برداشت‌ها بد شده بود، بهای نان بالا رفته بود و زمستان‌ها و بهارهای سخت ذخیرهٔ خانه‌های فقیر را خالی کرده بود. تابستان ۱۵۱۸ هم گرم و خشک روایت می‌شود. جذام در حافظهٔ شهر بود و سیفلیس، که معاصران «بیماری فرانسوی» می‌نامیدند، ترس تازه‌ای بود. شورا در ژوئیه با شهری روبه‌رو شد که پیش از رقص، گرسنه و نسبت به نشانهٔ آسمانی بدگمان بود.
بازسازی فضای قحطی و خشکسالی اطراف شهر — بستر اجتماعی پیش از طغیان
جنون رقص در سدهٔ چهاردهم در شهرهای کنار راین دیده شده بود. موج ۱۳۷۴ از آخن و شهرهای منطقه گذشت و نام سنت ویتوس را به رقص بی‌اختیار چسباند. وقتی کشیشان استراسبورگ در ۱۵۱۸ از خشم او گفتند، به همان الگوی آشنا اشاره می‌کردند؛ و همان آشنایی، در پایان تابستان، گاری‌ها را به سمت زیارتگاه همان قدیس برد. مسیر مذهبی از هفته‌های اول روی میز بود، هم‌زمان با نسخه‌ای که پزشکان هنوز برایش رقصِ بیشتر می‌نوشتند.
خط زمانی: از کوچه تا کاغذِ ۲۳ و ۲۵ ژوئیه
تاریخ چهاردهم ژوئیه تاریخی است که بازسازی‌های مدرن به شروع رقص تروفه‌آ می‌دهند. صورت‌جلسه‌ای با نام و نشان خانه و ساعت شروع، در لایهٔ مشهور اسناد مدیریت دیده نمی‌شود. آن روزها در کوچه گذشته و بعداً به شکل داستانِ زنِ نخست درآمده است. خط زمانی سفت از جایی شروع می‌شود که شهر تصمیم را مکتوب می‌کند.
در همان بازسازی، تروفه‌آ چهار تا شش روز پیاپی می‌رقصد. موسیقی جشنی در کار نیست. حرکت تند است و قطع نمی‌شود. روایت‌ها از پاهای خون‌آلود، لباس خیس عرق و چهره‌ای حرف می‌زنند که کمک می‌خواهد در حالی که بدن ادامه می‌دهد. بعد از چند شبانه‌روز از حال می‌رود. اطرافیان گمان می‌کنند تمام شده است. چند ساعت بعد برمی‌خیزد و رقص از سر گرفته می‌شود. این جزئیات مال لایهٔ روایی‌اند: آغاز طغیان، در حافظهٔ شهر، با یک نفر و با استمرار غیرعادی گره خورده است.
تا پایان هفتهٔ نخست، رقص دیگر مال یک خانه نیست. شمار کسانی که می‌پیوندند در گزارش‌های مدرن اغلب «ده‌ها نفر» گفته می‌شود و گاه رقم سی‌وچهار برای همان هفته تکرار می‌شود. سیاهه‌ای از نام و سن و محله در حد آمار امروز باقی نمانده است. چیزی که از الگوی منابع برمی‌آید این است: جمع، سریع بزرگ شده و به مسئلهٔ نظم عمومی رسیده است. بعضی روایت‌ها از گریه می‌گویند و بعضی از خنده؛ هر دو تصویر، اگر درست باشند، جمعی را نشان می‌دهند که برای آنچه می‌بیند توضیح واحدی ندارد.
محلهٔ Petite France؛ بافت تاریخی شهر که فضای کوچه‌های رقص را تصورپذیر می‌کند (Wikimedia Commons)
کوچه در شهری با این مقیاس بلندگو بود. خانهٔ چوبی و گذر تنگ یعنی صدای یک زنِ در حال پریدن خیلی زود به پنجره‌های مجاور می‌رسید. محله‌ای که امروز پتی‌فرانس خوانده می‌شود، با کانال و خانه‌های چوبی، همین ابعاد را برای چشم امروز تصورپذیر می‌کند. نام محله با تاریخ متأخرتر گره خورده و در سدهٔ شانزدهم با بیماران بیماری فرانسوی هم نسبت پیدا کرده است. عکس، مقیاس کوچه را نشان می‌دهد: طغیان ۱۵۱۸ در فاصلهٔ چند خانه شروع شد و بعد مسئلهٔ کل شهر شد.
مقامات، طبق روایت همین روزهای نخست، موضوع را فوری به هیئت بحران تبدیل نکردند. یک نفر که در گرما بی‌وقفه می‌رقصد می‌توانست، در نگاه اول، دیوانگی فردی یا مستی باشد. وقتی شمار بالا رفت، پرونده دو زبان پیدا کرد. زبان کوچه و کشیش، زبان نفرین سنت ویتوس بود: قدیسی که اگر از گناهکاران خشمگین می‌شد، آنان را به رقص شکنجه‌وار می‌انداخت. زبان پزشکان، که شورا به‌زودی سراغش رفت، زبان حرارت خون بود.
نخستین تاریخ‌هایی که در پیگیری آرشیوی این پرونده سفت می‌شوند، کمی پس از همان هفتهٔ نخست‌اند. بیست‌وسوم ژوئیه رد یک کمیسیون شهری دیده می‌شود و بیست‌وپنجم ژوئیه نامه‌ای به اسقف. این دو کاغذ، اسکلت ورود رسمی شهر به ماجرا را نگه داشته‌اند. کمیسیون یعنی موضوع از شایعهٔ محله به میز اهل فن و اهل حکم رسیده است. نامه به اسقف یعنی شورا مسئله را فقط پزشکی ندیده؛ مرجع کلیسایی را هم، همان هفته، داخل پرونده کرده است. پژوهشگران به مجموعهٔ اسناد شهری این دوره، از جمله پرونده‌ای که با نشان III 200/15 ارجاع می‌شود، برای همین ردهای مدیریتی رجوع می‌کنند.
این دو کاغذ شرح‌حال تروفه‌آ و سیاههٔ مردگان نیستند. نشان می‌دهند که حدود ده روز پس از تاریخی که بازسازی‌ها برای شروع رقص می‌دهند، ماشین شهر روشن شده است: نظر پزشک، مکاتبه با اسقف و بعد دستورهایی که سالن، موسیقی، ممنوعیت و گاری زیارت را می‌سازند. شمار جسد در این لایه نیامده است. شورا وقتی وارد شده که پدیده از یک زن گذشته بوده و هنوز به وقایع‌نامهٔ مرگ‌های روزانه نرسیده بوده است.
تجویز پزشکان و ماه اوت: سالن غله، نی و طبل
پزشکی استراسبورگ در ۱۵۱۸ بر پایهٔ اخلاط چهارگانه کار می‌کرد. تشخیصی که به شورا رسید و در بازسازی‌های تاریخی تکرار می‌شود این بود: خون رقصندگان بیش از حد گرم شده است. بیماری را طبیعی می‌دانستند و در زبان همان عصر به عامل نجومی هم راه می‌دادند. در کوچه نفرین سنت ویتوس گفته می‌شد؛ در نسخهٔ طبی، حرارت خون. شورا در مرحلهٔ اول مسیر دوم را به سیاست عمومی تبدیل کرد.
درمان پیشنهادی این بود که بیمار آن‌قدر برقصد تا حرارت فروبنشیند. توقف، در این منطق، حبسِ بیماری در بدن بود. پس شهر جایی فراهم کرد که رقص ادامه پیدا کند. خط زمانی وارد فاز دوم شد: فازِ رقصِ تجویزشده.
سالن‌های صنفی گشوده شد. فضای غله و فضای عمومی در اختیار این برنامه قرار گرفت. در بازسازی رایج، در میدان استیجی چوبی هم برپا کردند. نوازنده‌ها — نی‌زن و طبل‌زن — با هزینهٔ شهر اجیر شدند تا بنوازند و رقص قطع نشود. کسان قوی‌هیکل گمارده شدند تا ازحال‌رفتگان را سر پا نگه دارند و به حلقه برگردانند. پژوهش‌های مدرن این جزئیات را از جنس دستورهای شورا بیرون کشیده‌اند. شهر فعالانه صحنه را بزرگ کرد: طغیان از اینجا به بعد برنامهٔ رسمی، بودجه و مکان داشت.
بازسازی تبدیل فضای عمومی/سالن به محل رقص اجباری تحت تجویز پزشکان
سالن غله در سال تنگنا جایی است که شهر دربارهٔ نان تصمیم می‌گیرد. سپردن چنین فضایی به رقصندگان، عمق نگرانی شورا را نشان می‌دهد. اگر موضوع را شوخی محله می‌دانستند، از کیسهٔ عمومی به نی‌زن مزد نمی‌دادند. پرداخت مزد یعنی ردیف هزینه و ردیف هزینه یعنی جلسه‌ای که موضوع را در حد اقدام عمومی پذیرفته است. همین جنس سند است که مورخ را قانع می‌کند رویداد رخ داده؛ حتی وقتی رقم کشته‌ها در همان صفحه نیست.
اوت، در خط زمانی بازسازی‌شده، ماه اوج این سیاست است. هوا گرم است. رقصندگانی که روایت‌ها توصیف می‌کنند از خستگی می‌افتند و، چون منطق درمان همین است، به حرکت برمی‌گردند. تماشاگر هم در شهری با این مقیاس تمام‌نشدنی است. هر جمعِ بلندتر، دایرهٔ بینندگان را بزرگ‌تر می‌کند. در این فاز، موسیقی ابزار درمان بود و مسئولیت موقتاً با خودِ شهر: مکان، نوازنده و نگه داشتن ازحال‌رفته روی پا. کاغذهای این ماه مسئله را گام‌به‌گام جلو می‌برند — سالن، مزد، تجمع — و جملهٔ «طاعون تمام شد» در آن‌ها نیست.
چرخش: ممنوعیت تا عید میکائیل و راه هولناشتاین
سیاست «برقص تا حرارت فروبنشیند» شهر را آرام نکرد. این را از خودِ دستور بعدی می‌شود خواند: نهادی که برای نی و طبل خرج کرده، مسیر را برمی‌گرداند. در اواخر تابستان و در آستانهٔ سپتامبر، خط زمانی وارد فاز سوم می‌شود: ممنوعیت، تکلیفِ خانه و صنف و انتقال گروهی از بیماران به زیارتگاه.
رقص و طبل‌زنی عمومی تا عید میکائیل، یعنی بیست‌ونهم سپتامبر، ممنوع شد. استثناهایی ماند؛ از جمله عروسی. شورا پایان پدیده را با یک جملهٔ قطعی نبست. یک افق احتیاط گذاشت: تا عید میکائیل، طبل و رقص کوچه به روال جشن برنگردد. اگر رقص در روایت‌ها زودتر فروکش کرده باشد، کاغذ ممنوعیت هنوز تا پایان سپتامبر زنده است.
هم‌زمان، مسئولیت از سالن عمومی به خانواده و صنف برگشت. هر واحد اجتماعی باید بیمار خود را آرام می‌کرد و از معرض تماشا دور نگه می‌داشت. در فاز قبل، نمایشِ رقص بخشی از درمان بود. در این فاز، حلقهٔ بیننده و صدای طبل خودش خطر شمرده شد: موسیقی خاموش، بیمار در خانه و صنف پاسخ‌گوی عضو خودش.
برای کسانی که خانه و صنفِ توانمند نداشتند، دستور دیگری آمد. گروه‌هایی از رقصندگان فقیر را با گاری از شهر بیرون بردند و به زیارتگاه سنت ویتوس در هولناشتاین، نزدیک ساورن، رساندند. ساورن در منابع آلمانی آن روز تسابرن خوانده می‌شود و در دامنهٔ ووژ، غربِ استراسبورگ، نشسته است. فاصله برای گاریِ پر از بیمار، راهی جدی تا دامنهٔ ووژ است. نام هولناشتاین به سنگ توخالی اشاره دارد و در روایت‌ها زیارتگاه همان قدیس آنجاست. کوچه هفته‌ها نام سنت ویتوس را به‌عنوان منشأ رنج گفته بود؛ شورا در پایان کار همان نام را مسیر درمان مذهبی کرد.
عشای خوانده‌شده، نذر و طلب شفاعت قدیس به منطق زیارت آن عصر تعلق دارند و در شرح این انتقال تکرار می‌شوند. کفش قرمز — گاه با نقش صلیب — در برخی روایت‌ها هست. اصل انتقال با گاری به هولناشتاین در اسکلت تصمیم‌های شهر جا می‌گیرد؛ رنگ کفش به شاخ‌وبرگ همان روایت‌ها تعلق دارد.
سباستین برانت؛ نامی که در اسناد ممنوعیت رقص استراسبورگ ظاهر می‌شود (Wikimedia Commons)
در کاغذهای همین ممنوعیت، نام سباستین برانت دیده می‌شود. برانت (۱۴۵۷–۱۵۲۱) حقوق‌دان و نویسندهٔ کشتی احمق‌ها بود و در سال‌های بلوغ، مقام حقوقی و دفتری استراسبورگ را داشت. نام او پای متن منع رقص، امضای نهاد است: شهر با زبان قانون با رقص حرف می‌زند، کنار زبان طبیب و کشیش.
فروکش کردن طغیان، در روایت‌ها، به سپتامبر نسبت داده می‌شود. ساعت پایان در یک صورت‌جلسه نیامده است. زیارت هولناشتاین در بسیاری از بازسازی‌ها آخرین اقدام بزرگ شهر است، پیش از آنکه موضوع از دستور روزانه خارج شود. کوچه ممکن است زودتر آرام شده باشد. کاغذ ممنوعیت، احتیاط را تا عید میکائیل نگه داشته است.
سند شورا و افسانهٔ رقم‌ها
نقطهٔ قوت این پرونده، مثل هر پروندهٔ آرشیوی، این است که اسکلتش را می‌شود از روی نوع سند بازسازی کرد. نقطهٔ لغزشش هم این است که مشهورترین جمله‌ها اغلب مال همان اسکلت نیستند. کار مستند این است که اول اسکلت را ببندیم و بعد بگوییم هر جمله به کدام لایه تعلق دارد.
لایهٔ اول، اسناد مدیریت شورای همان تابستان است: دستور، هزینه، تکلیف و مکاتبه. کمیسیون بیست‌وسوم ژوئیه، نامهٔ بیست‌وپنجم ژوئیه به اسقف، گشودن سالن، اجیر کردن نوازنده، ممنوعیت تا عید میکائیل، سپردن بیمار به خانواده و صنف و فرستادن تهیدستان به زیارتگاه سنت ویتوس. این لایه ثابت می‌کند شهر پدیده را واقعی، عمومی و نیازمند اقدام دیده است. شرح بالینی یک‌یک بدن‌ها و شمار جسد در همین کاغذها نیست. شورا در آن هفته‌ها مشغول اداره بود.
لایهٔ دوم یادداشت‌های نزدیک به همان نسل است؛ از جمله سالنامه‌های مرتبط با سباستین برانت. قطعات این سالنامه‌ها، به کوشش لئون داشو، در بولتن انجمن حفظ بناهای تاریخی آلزاس (سری دوم) چاپ شده و نسخهٔ دیجیتالش روی آرشیو اینترنت در دسترس است. از این چاپ می‌شود دید نام برانت و یاد رقص سنت ویتوس در مجموعهٔ سندِ چاپ‌شدهٔ آلزاس جا دارد. این متن‌ها پنجره‌ای به زبان نسل نزدیک به رویدادند.
لایهٔ سوم وقایع‌نامه‌های روایی است که با فاصله نوشته شده‌اند. اینجا عددها ظاهر می‌شوند و با هم یکی نیستند: رقم‌هایی در حدود پنجاه، دویست و چهارصد. چهارصد مشهورترین آن‌ها در بازخوانی امروز است و معمولاً به‌عنوان شمار رقصندگان «ظرف یک ماه» نقل می‌شود. هرچه از تابستان فاصله می‌گیریم، خاطره گردتر می‌شود. صورت‌جلسهٔ ژوئیه سرشماری چهارصدنفره ندارد. وقایع‌نامهٔ متأخر این عدد را وارد داستان می‌کند.
مرگ هم در همین لایهٔ متأخر برجسته می‌شود. بازخوانی‌های بعدی از مرگ روزانه حرف می‌زنند؛ گاه در حد ده تا پانزده نفر در روز، بر اثر خستگی، سکته یا بی‌آبی. این تصویر در دستورهای شورای تابستان جایی ندارد. ممکن است در گرمای اوت کسی از پا درآمده باشد؛ بدن در آن شرایط شکننده است. جملهٔ «هر روز پانزده نفر در کوچه مردند» جملهٔ وقایع‌نامه و سپس بازخوانی مدرن است. تفکیک این دو، عددِ دیررس را از جای سند مدیریت برمی‌دارد.
پاراسلسوس هم به لایهٔ بعدازرویداد تعلق دارد. سال‌ها پس از ۱۵۱۸ درباره‌اش رساله نوشت و به زنِ نخست داستانی اخلاقی چسباند. او نویسندهٔ صورت‌جلسهٔ بیست‌وسوم ژوئیه نیست. رساله‌اش نشان می‌دهد نسل بعد چه تفسیری بر طغیان سوار کرد؛ برای خط زمانی ژوئیه تا سپتامبر، شاهد دست‌اولِ کوچه نیست.
مرور ویکی‌پدیا دربارهٔ طاعون رقص ۱۵۱۸ اسکلت رویداد و اختلاف منابع را کنار هم می‌گذارد. گزارش هیستوری خط روایی تروفه‌آ، درمان با رقص و زیارت سنت ویتوس را جمع می‌کند. مقالهٔ نشنال جئوگرافیک صحنهٔ استراسبورگ را خلاصه می‌کند و بیشتر به پرسش علت نزدیک می‌شود. این سه، راهنمای ورود به همان خط زمانی‌اند.
همین نوع ابهام — سند هست، قطعیت رقم مرگ نیست — همان چیزی است که پادکست جنایی لاگدیو دنبال می‌کند؛ از گذرگاه دیاتلوف و مرد سمرتون تا هتل سیسیل، کودکان سبز وولپیت و فانوس جزیره فلانن.
جمع‌بندی خط زمانی
طاعون رقص استراسبورگ، در لایهٔ قابل‌دفاع اسناد، با این ستون‌ها شناخته می‌شود:
- بازسازی رایج، شروع را ۱۴ ژوئیهٔ ۱۵۱۸ و با زنی به نام تروفه‌آ می‌گذارد؛ چهار تا شش روز رقصِ بی‌وقفه و تا پایان هفته پیوستن ده‌ها نفر.
- ۲۳ ژوئیه کمیسیون شهری و ۲۵ ژوئیه نامه به اسقف ورود مکتوب مدیریت و کلیسا را نشان می‌دهند. پزشکان از خون گرم و بیماری طبیعی می‌گویند.
- در ادامهٔ ژوئیه و در اوت، سالن صنف و فضای غله به محل رقص پیوسته تبدیل می‌شود؛ نی و طبل با هزینهٔ شهر نواخته می‌شود و ازحال‌رفتگان را سر پا نگه می‌دارند.
- در اواخر تابستان سیاست برمی‌گردد: رقص و طبل عمومی تا عید میکائیل (۲۹ سپتامبر) ممنوع می‌شود، با استثناهایی مثل عروسی؛ خانواده و صنف مسئول بیمار خود می‌شوند.
- رقصندگان تهیدست با گاری به زیارتگاه سنت ویتوس در هولناشتاین نزدیک ساورن فرستاده می‌شوند. نام سباستین برانت در اسناد ممنوعیت ظاهر می‌شود.
- رقم حدود چهارصد رقصنده و تصویر مرگ روزانه، در وقایع‌نامه‌ها و بازخوانی‌های متأخر می‌آید. صورت‌جلسه‌های همان تابستان مشغول مدیریت‌اند و ستون تلفات ندارند.
- فروکش روایت‌شده به سپتامبر تعلق دارد؛ ساعت پایان در یک صورت‌جلسه اعلام نمی‌شود و ممنوعیت تا عید میکائیل روی کاغذ می‌ماند.
شنیدن روایت و ادامهٔ پرونده
اگر بعد از این خط زمانی بخواهید بدانید پژوهشگران برای خودِ رقص چه توضیح‌هایی پیشنهاد کرده‌اند و کدام توضیح با سند تابستان می‌خواند، مقالهٔ چرا مردم استراسبورگ می‌رقصیدند را بخوانید. برای شنیدن همین تفکیک — کوچه، شورا، زیارتگاه و فاصلهٔ عددهای بعدی — لاگ ۶ را روی شنوتو یا اسپاتیفای گوش کنید و بقیهٔ قسمت‌های فصل اول را در آرشیو اپیزودها دنبال کنید.
تابستان تمام شد؛ عید میکائیل روی کاغذ ماند؛ و نام تروفه‌آ به کوچه‌های استراسبورگ چسبید.
